6.Ders
Herkese hayırlı geceler diliyorum. Hoş geldiniz.
Başından beri yenidünyayı tanımlayarak ilerliyoruz. Son derste “Sınırsızlık” üzerinden yeni bir başlık açmıştık. Sınır ve iman arasında bağ kurarak, imanı olanın, sınırsız bir dünyasının olamayacağını, imanın olduğu yerde sınırın zorunlu olduğunu, sınırsız bir dünyada müslüman, mümin gibi vasıfların ortadan kalkacağını göstermeye çalıştık.
Sınırsız imkânlar sunan bu yenidünya, imanın en önemli parçası olan “Sınırı” kaldırarak insana yeni davranışlar kazandırıyor. Gün be gün kontrol altına alınamayan bir varlığa dönüşüyoruz. Bunun arkasında ise sınırsız dünyanın azığı diyeceğimiz; sınırsız din anlayışı, sınırsız ruhsatlar, sınırsız ahlak ilkeleri, sınırsız hayat şekilleri, sınırsız kuram ve öneriler ve daha nicesi var. Hepsinde öylesine bir bolluk söz konusu ki bu bolluğun içinde insanın yeniden bir sınır var etmesi de mümkün görünmüyor. Her şeyin en aykırısını gerekçeleriyle bulmak ve gerekçeye dayandırarak meşrulaştırmak hiç zor da değil. Dolayısıyla her sınır çizme hamlesi, “Kime ve neye göre belirlenecek?” gibi büyük bir duvara çarpıyor. Ve çarpmaya da devam edecek gibi duruyor.
İnsanlığın geldiği son hali ve yaşadığı büyük değişimi şu şekilde özetleyebiliriz. Eskiden inananlar için “Allah’ın yap dedikleri ve yapma dedikleri” vardı. Bir tercihte bulunurken buna göre pozisyon alır, hayatımızı bu değerler üzerine kurardık. “Allah razı olur mu, olmaz mı?” diye bir potamız vardı. Bugünün dünyasında ise “İnsanın yapmak istedikleri ve yapmak istemedikleri” gibi bir durum söz konusu. Yeni pota bu. Karşısında ister ideoloji ister din olsun isterse sıradan gündelik sorumluluklar olsun, insan neyi, ne kadarıyla istiyorsa o kadarını hayatına dâhil ediyor veyahut hayatından çıkarıyor. Aldıklarında ve çıkardıklarında bir sabite de yok, yani değişmezleri yok insanın. Bugün istemediğini yarın isteyebilir, bugün istediğini yarın istemeyebilir. Canı ne isterse, gönlü neye kayarsa onunla yol alıyor, ona göre bir hayat seçiyor. Tercihlerinin karşısında duran ne varsa hepsi de mücadele ettiği birer engele dönüşüyor.
İnsanın hayat yürüyüşündeki temel azıklardan biri olarak gördüğüm “Sorgulama” da yine günden güne varlığını kaybediyor. Her şeyi meşru kılan sözler bulabildiğimiz bu yeni dünyada insan, sorgulamayı da kendine hizmet eder hale getiriyor. Yani sorgu, sadece kendine konulan engeller, sınırlar karşısında varlık buluyor. Hep karşı sorgulanıyor. “Acaba seçtiğim yol, Allah’ın hoşnutluğunu kazanacağım bir yol mu?” gibi kendine dönen sorgulamalar bulunmuyor. Kendi sorgulamadığı gibi birilerinin sorgulamasına da müsaade etmiyor. Olanı, yani kendisine rağmen sorgulatmaya çalışanı da umursamıyor.
Bu dönüşüm tüm dengeleri değiştirdi. Varlık sahnesinde, ana rollerde köklü değişim var. Yaratan ve yaratılan ilişkisinde Allah’ın da kulun da yeri bellidir. Allah var eden, kul O’nun istediği sınırlar içinde yaşamaya gayret edendi. Şimdi roller yeniden dağıtılmış gibi. Yaratan, yaratılan yer değişti. Allah ve O’nun koyduğu sınırlar insana hizmet eder hale geldi. Allah insana, onun istediği kadar dokunabiliyor, onun istediği kadar sınır çizebiliyor. Yine hayatında o ne kadar isterse o kadar var oluyor. İnsanı şekillendiren, onun üzerinde bir yerlerde duran, bir güç, bir kudret olan Allah gitti, artık bu dünyada yok, daha doğrusu insanın dilediği kadar var. Dönüp hayatımızdaki yerine bakarak O’nun bu yeni konumunu görebiliriz. Kaçımız gönül rahatlığıyla “Ne olursa olsun ben ahlakımı Allah’a göre şekillendiriyor, hayatımı O’nu dikkate alarak kuruyorum.” diyebiliriz?
Haftalardır konuştuğumuz insanın cüretkâr davranışlarının ardında sanki bu yeni konumu var. Merkezde sadece kendi var. Eskiden insanın dünyanın içindeki küçük cüssesini gösteren belgeseller görünce hayret ederdik. Bırakın insanı, kâinatın büyüklüğü karşısında dünya bile küçücük, nokta kadar kalırdı. O koca âlemin içinden nokta kadar olan dünyanın içine doğru ilerleyen görselle, bir başka nokta kadar kalan insanı görürdük.[1] İnsanın küçüklüğüne rağmen eylemlerindeki büyüklüğü karşısında sözler sarf eder, Rabbine başkaldıran, meydan okuyan insan ve onun hadsizlikleri üzerinden dersler yapardık.
Şimdi tam tersi oldu. İnsan, tamamına yukarıdan bakacak bir yerde. Tüm kâinat onun avucunda küçük bir nokta haline geldi. Her şeyin üzerinde bir yerde duran bir insan var. Her şeyi gören, her yere gidebilen, her istediğine ulaşabilen insanın eski konumunu kabullenmesi de artık mümkün görünmüyor. Küçücükken öylesine meydan okuyan insan, bu yeni yerinde elbet daha fazlasını yapacaktı. İşte bu büyüklük algısı ona gerçek yerini, gerçek kimliğini unutturdu. İnsan, kâinatı avucunda tuttuğunu sansa da yine o kâinatın içinde nokta kadar olan dünyanın içinde ki küçük bir varlık. Gerçekte biz yine kâinatın içindeki yerimizi koruyoruz. Sorumlu olduğumuz bir varlık var, yaptığımız, yapmadığımız her eylemin hesabını vereceğimiz bir gün var. İnsanın bunların tamamını yeniden hatırlaması gerekiyor.
Boyun eğmenin, itaat etmenin bir erdem olarak görüldüğü günlerin artık çok gerisindeyiz. Boyun eğmek, itaat etmek insanı yücelten bir haslet, bir değer değil; pasiflik, zayıflık hatta karaktersizlik olarak görülüyor. Ve isyan, her yerde kişilik göstergesi olarak sunuluyor. Bu şekilde yetişen insan tekrar nasıl itaat edebilir, tekrar nasıl boyun eğebilir? Haddini bilmeyen, bildiğini okumaya devam eden insan, yine Allah’ın insanın aşırılıklarını törpüleyen yöntemleriyle adam edilecek gibi geliyor.
İnsanın masum yanını da görmezden gelmek istemiyorum. Bazen “Çok mu acımasız yargılıyorum?” diye kendimi sorguluyorum. Bir çıkış yolu aradığımda, bugün gelinen hali şu şekilde yorumlayarak teselli bulabiliyorum. Muhatabı olduğumuz bu yeni dünya da bu yeni dünyanın ortaya çıkardığı yeni insan tipi de çok yeni… Her şeyin çok başındayız. Şimdiye kadar yaptığımız bütün aşırılıkları çocukluk olarak değerlendirebiliriz. Aşırı katı kuralları olan bir dünyadan sınırsız imkânları olan, bilmediğimiz bir dünyanın içine ansızın dâhil olduk. Artık bizde bu yenidünyada büyüyoruz. Büyürken de yavaş yavaş onu tanımaya çalışıyoruz. Zararları da faydaları da yeni yeni ortaya çıkıyor. Sunduğumuz çözümlerde çok taze, onlarda henüz rüştünü ispatlayamadı. Somut, kalıcı çözümlere ulaşamıyoruz. Yaşaya yaşaya oranın ıslah edilmesi gereken yerleri ortaya çıkacak, bunun içinde biraz zamana ihtiyacımız var. Ve bu zaman zarfında sergilememiz gereken gerçek duruşu kazanabiliriz. Tüm yapılanları, değerleri henüz gelişmemiş çocuğun eylemleri hükmünde görür Rabbimiz inşallah.
Süreci en az hasarla atlatabilmek için bir yerlerden başlamak, büyümek gerekiyor. Her zamanki gibi basit şeyleri önceleyen, küçük adımlarla başlayabiliriz. Geçen ders “Helal haram nedir bilmiyor musunuz siz? Bunu size kimse öğretmedi mi?” diye diye bahçesine saldıran çocuklarla mücadele eden komşumuzdan bahsetmiş, serzenişinin, içinde bulunduğumuz hali güzel yansıttığını söylemiştim. Evet, bu yeni dünyanın helali ne, haramı ne bilmiyoruz, gerçek manada öğreten de yok, bizde henüz öğrenme çabasına giremedik. Kendimizi tekrardan tanımakla, kâinat içindeki rolümüzü yeniden hatırlamakla ve tekrardan öğrenmeye talip olmakla başlayabiliriz.
Derslerimizi küçük kardeşlerimizde dinlediğinden, onlara da hitap edebilmek için örneklerimi basit tutmaya özen gösteriyorum. Bu sebeple kendimizi ve taşıdığımız potansiyelleri görmek için meyve ağaçları örneği üzerinden devam etmek istiyorum.
Komşumuzun meyve ağacına saldıran çocuklarla yaşadıkları aslında bizimde her yaz uğraştığımız sorunlardan biridir. Arka bahçemizde erik, ön tarafta portakal ağacımız vardı. “Vardı” diyorum, çünkü erik ağacını farklı nedenlerle kestik, portakal ağacı ise iki sene önce budandığı için henüz meyve vermeye başlamadı. İki senedir rahatım, iki senedir huzurluyum. Şimdilerde ağacın tekrar meyve vereceğini düşündükçe bile geriliyorum. Neden derseniz? Tüm uyarılara rağmen büyük küçük, kadın erkek fark etmeksizin tanımadığımız bir sürü insan izinsiz bahçeye girer, ağaçları talan ederdi.
Bu bendense daha çok annemin sorunuydu. Ama o gerilim hali, dolaylı yollardan beni de etkiliyordu. Her Allah’ın günü gruplar halinde gelen bu çocuklarla baş etmesi hem zor hem de yorucuydu. Çocuk deyince sevimli tipler canlanır insanın gözünde, ama hiç öyle değillerdi. Onları her uzaklaştırmaya çalıştığında yaşlıdır demiyor, annemin taklidini yaparak, alay ediyorlardı. Dahası hiçbir uyarıdan anlamıyorlardı. Güzel dille uyarsa da korkutsa da hiçbir şekilde etkilenmiyor, yapacaklarını yaparak gidiyorlardı. Onlar ağaçları talan eder, annem bağırır, kovalar sonra tekrar gelirlerdi. Yazın her günü, rutin yaşadığımız bir haldi bu.
Yıllar önceydi, annemin bir yere ziyarete gitmesi gerekti. Giderken de “Dikkat et! Ara ara camdan bak, çocuklar ağaçlara saldırırken dalları kırmasın, çiçekleri yolmasın.” diye beni sıkı sıkıya tembihledi. Bu cümleler, yıllar içinde ezberlediğim birer repliğe dönmüştü. Günün ilerleyen saatlerinde çocuklar yine ağaçlara saldırmaya başladı. Benimde hastalığımı ağır geçirdiğim, sürekli yattığım bir dönemdi. Hiç takatim yoktu. Alır giderler diye önce hiç ses etmedim. Evden ses seda çıkmayınca annemin olmadığını anladılar ve daha sık gelmeye başladılar. Mecburen kalkıp “Yapmayın, dalları kırmayın, çiçeklere basmayın” diye seslendim. Gerçekten duvara konuşuyor gibiydim, yokmuşum gibi davranıyorlardı, bu hal aşırı sinir bozucuydu.
Annem kızdığı için inatlaşıyor olabilirlerdi. Muhatap alıp, nasihatle belki halledebilirdim. Annemle konuşma şekilleri de hoşuma gitmediğinden “Bu meseleyi de konuşsam, öğüt versem belki beni dinlerler.” diye pencerenin önüne çağırdım. Önce isimlerini, nerede oturduklarını sordum. Bir bağ yakalayınca da konuşma tarzlarının çirkin olduğunu, birileri kendi annelerine, büyüklerine yaptığında ne hissedeceklerini göstermeye, sonra da başkasının bahçesine izinsiz girmenin, onlara ait şeyleri almanın ne kadar yanlış olduğunu anlatmaya çalıştım. Sonra da “Meyve de olsa sahibinin izni, rızası olmadan almak hırsızlık olur. Yaptığınız hırsızlığa girmesin diye ben şimdi size izin veriyorum, alın ama bir daha izinsiz almayın olur mu?” diyerek, meyve toplamalarına izin verdim. “Tamam, abla” dediler ve hoyratça, ağaçlara zarar vere vere topladıkları meyvelerle gittiler.
Kendimce sorunu çözdüğümü zannetsem de bulduğum çözümün daha büyük bir soruna döneceğinin henüz farkında değildim. Bütün gün akşama kadar gidip gelip zile basarak “Abla alabilir miyiz?” diye izin istediler. Sonra yanlarında evi öğrettikleri yeni çocuklar ve ellerinde poşetlerle geldiler. Bir de bisiklet getirmişlerdi, yığdıkları torbaları bisiklet kollarına takıp, gidip gelmeye başladılar. Hayır dememin artık hükmü yoktu. Başıma büyük bir iş açmıştım. Şimdi akşama kadar bir sürü çocukla uğraşmak zorunda kalacaktım. Ayrıca anneme, “Abla izin verdi.” diyerek her gün gelmeye devam edeceklerdi.
Çok hastaydım, aşırı kilo kaybettiğimden ayakta durmakta zorlanıyordum. Hastalık görsel olarak da beni kötü gösteriyordu. Belki bu halimi görür, merhamet eder de gelmezler diye çocukları kapının önüne çağırdım. Vicdanlarına oynamadım, bu duygusal bir istismar değildi, gerçekten merhamete ihtiyacım vardı. Kapıdan kendimi göstererek “Çocuklar bakın ben çok hastayım, siz her zile bastığınızda, kalkmak zorunda kalıyorum ve başım dönüyor, ayakta duramıyorum. Ben size izin verdim, sizde yeterince topladınız, artık evinize gidin, benim uzanmam gerekiyor.” dedim. Sanki halime üzüldüler. Yine “Tamam, abla, çok geçmiş olsun.” dediler ve gittiler. “Demek ki merhamet duygusu etkili oluyor insanda” diye uzandığım yerden düşünürken yarım saat geçmeden camın önünde önce küçük karartılar gördüm, sonra da bir ses; “Abla! Sen sakın kalkma, sakın rahatsız olma, yat. Acaba erik alabilir miyiz?” Bir müddet de böyle devam etti.
Şuan gülerek anlattığıma bakmayın o kadar bunaldığım ve yorulduğum bir gündü ki anlatamam. Ne yapsam durduramıyordum, vazgeçmiyorlardı. Koyduğum her sınırı daha da zorluyorlardı. Başka bir çözüm olarak acaba “Günde bir kez hakkınız var, desem?” diye düşündüm. Sonra vazgeçtim. Bu defa da sabahtan gelip akşama kadar gitmeyebilirlerdi, o potansiyel vardı. Artık farkındaydım, bir sonraki hamlelerini öngörebiliyordum. Nasıl bir çözüm sunarsam sunayım ihlal edecekleri bir alternatif yaratacaklardı. Benim çözüm olarak sunduğum karşıya sorun olarak düşüyor ve onlarda önlerine düşen engeli kendilerince çözümlüyorlardı. Ve çözüm bulmakta pek mahirlerdi, onu da öğrenmiş oldum.
Gün kararmaya durmuştu. En son “Çocuklar! Ağaçta meyve bırakmadınız, annem de geliyormuş hemen gidin, görürse size kızar hatta dövebilir.” dedim. Öyle başımdan gittiler. Ama sonraki günlerde anneme rağmen yine devam ettiler.
Bu olayın çok öncesinde babamın vefatına yakın günlerde memleketten akrabalarımız gelmişti. Öyle geçmiş, çocukluk anılarını anlatıp, babamı güldürmeye çalışıyorlardı. Dedemin bağına, bostanına dalan çocuklar ve hayvanlar için kurdukları tuzakları anlattıklarında hayretler içinde kalmıştım. Bana göre caniceydi. Biri de “Eskiden elektrik yoktu, şimdiki gibi olsa elektrik bağlardık, onlarda tellere yapışırlardı” deyip gülmüştü. Haklı olarak bu gülüşten rahatsızlık duymuş “Merhameti, imanı olan böyle şeyler yapmaz” diye çıkışmıştım. Hatta böyle akrabalarımın olmasından utanmıştım. O gün çocuklarla yaşadıklarım öylesine yormuş ve yıldırmıştı ki beni, genetik yatkınlık mı dersiniz, bilinçaltı mı bilemem ama günün sonunda kendimi elektrik tellerine yapışmış çocuk figürleri hayal ederken bulmuştum.
Değerlerden bahsetmekle yaşamak aynı olmuyormuş. Hiçbir şey kitaplarda durduğu gibi durmuyor. Çocuklarla mücadele ederken sabahki ilk duygularımla sonraki fazlasıyla değişmişti. Sabah hikmet ve adaletle sonra merhametle başladığım mücadele, günün sonunda şiddete dayanmıştı ve ben kendimi tanıyamaz hale gelmiştim. Bir türlü doymayan, bir türlü durmayan insan sadece kendini değil, kendi dışındakileri de nasıl dönüştürüyor, bunu da öğrenmiş oldum.
Yine geçmişle karşılaştırarak ilerlemek isterim. Çocuklarla kendi çocukluğumu kıyasladığımda “Bizde çocuktuk” diye rahatlıkla söyleyeceğim şeyler var. Biz izinsiz almazdık, diyemem. Hele ben hiç diyemem. Çünkü bu konuda tescilliyim. Oldukça yüksek bir ağaçtan, gizlice meyve toplamaya çalışırken yüz üstü yere çakılmış, günlerce alnımda kocaman bir şişle dolanmıştım. Bu herkesçe bilinen meşhur bir çocukluk anımdır. Ben öyle değilim desem de şahitlerden itirazlar gelecektir.
Çocuktur elbet enerjisini atması gerekir. Hatta gizliden meyve de toplayabilir ama yaramazlığının bile bir sınırı olmalıdır. İşte bizim böyle sınırlarımız vardı. Benim gizlice tırmandığım ağaç, kiracısı olduğum evin ağacıydı. Bunun dışında meyve topladığım başka ağaçlar da vardı. Onlar da samimi komşularımızın ağaçlarıydı. O ağaçlara tırmanır, meyve toplar, o hazzı yaşardık. Ama okula giderken, yol üzerinde gördüğümüz bazı evlerin bahçe duvarının dışına taşan ağaçlarından almaz hatta yere dökülen meyveleri bile “Haram” diye yemezdik. Bahçe sahibi teyzeler “Çocuklar toplayabilirsiniz” dediklerinde de çekine çekine alırdık. Yani çocukluğa has yaramazlıklarımızı da bir sınır içinde işlerdik.
Yine helal olanda da durum aynıydı. Mesela biz kalabalık bir aileydik, sofrada ortaya koyulan ortak bir şey yendiğinde diğerlerinin de hakkı olduğunu bilirdik. “Ne kadar yersem kardır” diye bakmaz, canımız istese de diğerinin hakkına elimizi uzatmazdık. Bunlar basit görünen ama karakter inşasında önemli kalıplardır.
Dün tam da konuştuğumuz konuyla alakalı bir habere rastladım, çok da şaşırdım. Yeni Zelanda’da herkes ücretsiz meyve yesin diye kaldırım kenarlarına ve parklara meyve ağaçları dikiliyormuş. Ülkemizdeki belediyelere örnek olmasına dönük bir niyetle paylaşımda bulunmuştu biri. Yukarıdan bakınca ne kadar da güzel bir öneriydi. Bu paylaşımın altına bir başkası da “Bizimkiler olsa kamyon dayar, gece hepsini toplar giderdi.” diye yorum yazmıştı. Bu yorum gülümsetse de yapılmayacak bir şey değildi. En azından ben kendi tecrübelerimden şahittim. Görüldüğü üzere sadece bireysel değil ortak reflekslerde de insan aynıydı. Yine aynı şey oluyordu, insan doymuyordu ve çözüm olarak sunulan şey insanın o doymayan yönüyle yine daha büyük bir soruna dönüyordu.
Plastik ve cam şişelerin doğaya verdiği zararı engellemek için uygulamaya konulan depozito geri iade sistemi de insanın o doymak bilmeyen karakterinden payını aldı. Haftalardır devletin kurumlarının, uygulamanın hayata geçirildiği marketlerin ve bu uygulamayı kullanmak isteyen normal insanların, diğerleriyle savaşını izliyorum. Nasıl bir çözüm bulunursa bulunsun onu da ihlal eden yeni bir hile haberi ile şaşırmaya devam ediyorum. İnsan neden böyle, insan neden yetinemiyor, neden yaptığının yanlış olduğunu düşünemiyor, bilmiyorum. “Küçük, basit şeylerle sınır hayatımıza gelecek ve böylece tekrardan davranış kazanacağız.” demiştim. Bu örnekle düşündüğümüzde atıyorum, arkadaşım muzip biri olabilir, aklına farklı hinlikler gelebilir, üçkâğıtçılıkla bir şişeden birkaç TL fazla kazanabilir. Ama “Ben böyle bir şey yapmam, yapamam” diyebilmek, kişinin kendine kazandıracağı bir sınır, koyduğu bu sınır da karşı için bir öğretidir.
Örneklerimiz çocuklar üzerinden ilerlese de bu insana has bir hal. Sınırları zorlama hali her birimizde farklı yansıyor. Hepimiz farklı şeylerde benzer tavırlar sergiliyoruz. İstediğine ulaşmak için sınır tanımayan, önüne çıkan her engeli, her türlü yolla aşan ısrarcı bir yönümüz var. Ne bize yetmiyorsa, neyde ısrarcıysak orada bir zaaf olma ihtimali yüksek. İster para, mal, makam olsun ister edindiği alışkanlıklar olsun, hep daha ötesi hep daha fazlasının peşindeyiz. Doymuyoruz, durmuyoruz. İnsana hiçbir şey yetmiyor, yetinemiyor bir türlü. Nerde duracağız, nerde doyacağız bilmiyorum. Uzun zamandır duran, doyan, yeter diyen insan görmedim.
Rutin hayatta gündemi çokça meşgul ettiği ve en çok çatışmanın yaşandığı akıllı telefonda geçirdiğimiz vakit ve oyun konsolları örneğiyle devam edelim. Oralarda geçirilmesi gereken süre çağın yeni sorunlarından biri. Bakanlıklar, Üniversiteler, STK’lar, alanında uzmanlar her yerde bu sorunla mücadeleye dair programlar, çalışmalar yürütüyor. Ortak kanaat; yaşananların sadece bizim ülkemize yahut bizim çocuklarımıza has bir sorun olmadığı, dünyanın tamamında başa çıkmakta zorlanılan bir mesele olduğu, sadece çocukların değil, kadın erkek fark etmeksizin erişkin hatta yaşlı bireylerin tamamını kuşattığı yönünde. İnstagram, TikTok, YouTube, oyun siteleri ve daha nicesinde kaybedilen zaman, aile içindeki çatışmaların temelini oluşturuyor. Çözümde de ortak kanaat, hayatın önemli bir parçası haline gelen bu yeni alışkanlığa sadece saat sınırı getirmek.
Evet, doğru bir öneri ama asıl sorun burada. Çözüm olarak sunulan şey sorunun kendisi. Artık insan kendine sınır koyamıyor, bir başkasının koymasına da izin vermiyor. O yüzden de mesele çözüme kavuşmuyor. Konu üzerinde düşünürken Hz Musa’nın Rabbine yakarışı aklıma düştü. “Ey Rabbim! Sözüm kendimden ve kardeşimden başkasına geçmiyor…” Bir diğer çeviri, “Ey Rabbim! Kendimden ve kardeşimden başkasına hükmedemiyorum…” (Maide/25) Hz. Musa’nın o gün büyük problem olarak gördüğü, Rabbinden yardım istediği şey bugünün insanı için bir nimet haline geliyor. Çünkü artık insan bırakın bir başkasına kendine bile söz geçiremiyor. Yapmak isteyip de başaramadığımız o kadar çok şey var ki. Dikkat edin birçok meselede artık kendimize hükmedemiyoruz. Kendimizi durduramıyoruz, çok şeyden vazgeçemiyoruz. Davranış kazanamıyoruz.
İnsanın sınırları zorlama hali ve ısrarına akıllı telefon örneği üzerinden dönecek olursak her gün muhatabı olduğumuz şeyler bunlar. Eşler arasındaki diyaloglarda da anne-babadan çocuklara dönük olanda da “Bırak artık elinden şu telefonu, kalk artık şu oyunun başından.” sözleri her ailenin normali haline geldi. Bu sözlerin muhatabı, sadece oyunun başından kalkamayan çocuklar değil, baba da olabiliyor. Hatta İnstagram’dan kendini alamayan anne içinde durum aynı. Bu uyarıdan rahatsız olanlar bilmelidir; sen bırakamadığın, duramadığın için bu uyarı geliyor.
Özellikle çocukların telefon ve tablet taleplerinde sıkça yaşanan bir tablo var. Eve misafir geldiğinde yahut misafirliğe gidildiğinde büyükler oturur, çocuklar sınırlı telefon yahut tabletle sakinleştirilir. Vakit dolduğunda anne her elinden telefonu aldığında “Biraz daha, oynayabilir miyim? Telefonu tekrar alabilir miyim?” talebiyle tekrar tekrar gelir. Muhabbet sürekli kesildiğinden anne mahcup olur. Bir müddet sonra ısrarlardan da yıldığından koyduğu sınırı esnetmek zorunda kalır. O esnetilmeye rağmen koyulan sınırı her defasında daha da zorlar, bir yarım saat daha pazarlığı yapılır. Hiç pes etmez. Ertesi gün benzer bir durum yaşandığında ve aile izin vermediğinde çocuk bu defa “Ama dün biraz daha izin vermiştin” diye savunmaya geçer. Bu gelişle çocuğun artık eski sınıra dönmeyeceğini de öğrenmiş oluyoruz. Onun tarafında genişleyen, aileden taraf daralan yeni bir sınır belirlenmiş oluyor. Her merhametli onay veyahut yorulmanın akabinde gelen her baştan salış başka bir isyanı getiriyor. O yeni koyulan sınır da bir sonraki gün zorlanacak sınır haline geliyor. Tıpkı benim izin verdiğime bin pişman olduğum gibi ailelerde benzer hali yaşıyor.
Başka bir örnek daha verelim. Bütün evlerde “Eve girme saati” diye bir sınır, ortak bir kural vardır. Her ne kadar çocuklar “Sadece” kendileri için koyulan bir kural olduğunu zannetse de bu “Sadece” çocuklara, gençlere has bir kural değildir, büyükler için de durum aynıdır. Ama bu da her zaman zorlanan sınırlardan biri olmuştur.
Bu yaz başıydı, dört yaşındaki yeğenim her akşam dışarda oynamak için bir yandan annemi diğer yandan da annesini zorluyordu. Annesi de gölge düştükten sonra ve sadece kendi sokağımızda abileriyle birlikte scootera binmesine izin veriyordu. Çocuklar sokakta oynarken kendi de balkondan onları takip ediyordu. Dört yaşındaki yeğenim scooter ile sokağın yukarısına her çıkışında balkonda oturan annesine “Anne seni çok seviyorum” diye seslenir sonra kayarak aşağı iner. Kaydığı süre zarfında bu diyalog devam ederdi. Her defasında “Anne seni çok seviyorum.” derdi. Sonra hava kararıp annesi “… Artık eve gel” diye seslenmeye başlayınca gelmek istemez, mızmızlanır “Biraz daha” diye ısrar ederdi. Annesi de kıyamaz biraz daha izin verir sonra tekrar seslenirdi. Ama eve almak ne mümkün! En son kızarak “Hemen eve geliyorsun” dediğinde “Sen kötüsün, seni sevmiyorum” diye söylenir, içeri girmemek için direnirdi. Elinden tutup zorla içeri almaya çalışsalar da bir yolunu bulur, kaçmaya çalışırdı. Ta ki annenin işaretiyle, argo tabirle abileri paket yapıp, karga tulumba eve götürene kadar bu böyle devam ederdi. Abisinin sırtında baş aşağı merdivenlerden çıkarken de bir yandan kaçmak için çırpınıp diğer yandan “Neden, neden, neden!” diye ağlardı. Şuan anlam veremediği ve tahammül edemediği bu sorunun bir ömür soracağı tek soru olacağını bilse ne hissederdi acaba...
“Bilgisayar oyunundan daha iyi, en azından dışarıda oynuyor” dediğinizi duyar gibiyim. Elbet daha iyi ama mesele nerde oynadığı değil, nerde olursa olsun bitmek bilmeyen ısrarı ve sınıra olan tahammülsüzlüğü. Yine altını çizeyim, örneklerim çocuk üzerinden olsa da insan hayatının her döneminde böyle. Çocukken sempatik duran bu haller büyüdükçe aynı sempatikliği korumuyor ve çatışma başlıyor.
Yeğenimin yasağı anlamlandırmak için sorduğu “Neden” sorusu bizlerinde gençlik döneminde sorduğu sorulardandı. Bizlerde bir zaman kararlarını kendi verebilen insanlar değildik. Ailemizin koyduğu sınırlar ne kadarına izin veriyorsa o kadarıyla yaşadık. Bugün baskı altına alınmış, hayatı çalınmış gibi hissedilen duygular da benzerdi. Şuan karar mercii olduğumuzdan o günkü duygulardan uzaklaşmış, unutmuş olabilir, gençleri anlamakta zorlanabiliriz. Ama bugünün çocuklarının ve gençlerinin görmesi gerekenler de var. Bu sınırsız yeni dünyanın, sınırsız taleplerine onay vermemiz mümkün değil. Bugünkü beklentileri çok yüksek buluyorum. Mesela babam katı biriydi, bizim “Evden çıkma saati” gibi bir sınırımız olduğundan bugün, gece yarısından sonra eve girmesine rağmen “Eve girme saatiyle” kavgası olan gençleri anlamakta zorlanıyorum. Fazlasıyla esnetilen sınırlara rağmen hala az bulunuyor, tamamen kalksın isteniyor. Hayatı hakkında birilerinin karar veriyor olmasına tahammül edemiyor.
O istediği hayatı yaşayamama hali, birilerinin engel oluşu biz büyüklerin hayatında hiç bitmedi. Her ne kadar sınırlayan biz gibi dursak da aslında çocuklar da bizim sınırlarımız oldu. Sevgili gençler! Canınız bir iş yapmak istemediğinde siz yapmaya bilirsiniz ama bizim artık böyle bir lüksümüz yok, bu bir sınırdır. Siz bütün gün uyumak istediğinizde kalkmayabilirsiniz ama okula, işe gidecekler için biz kalkmak, kahvaltı hazırlamak zorundayız. Siz bulduğunuz bir işi beğenmediğinizde çıkabilir, çalışmayabilirisiniz ama biz zorlansak da evin ihtiyaçlarını karşılamak için çalışmak zorundayız. Biz de bir hayat yaşıyoruz ve o hayatın bize bıraktığı yorgunluklar var. Tıpkı meyve ağaçlarına saldıran çocuklarla hasta halimle baş etme çabamda olduğu gibi. Israr bizimde yükümüzü arttırıyor. Her geçen gün azalan tahammülün azlığı birazda bundan…
Hayatı sadece kendi isteklerimizden ibaret görerek yaşarsak çatışma bitmez. Bu konuları konuşma ısrarım birbirimizi bu kadar yormadan, hırpalamadan da yaşanabileceğini göstermek için. Durulması gereken yerde durulsa, bir kuralın varlığına gerek bile kalmayacak. Bir yasak gelmeden, bir çatışma yaşanmadan hallolacak. Ama ısrar ve hep dahası karşılıklı hırpalanmayı da beraberinde getiriyor.
“Bu yeni insan tipi nasıl sınıra dâhil edilecek, nasıl kontrol altına alınacak?” diye sormuştum. Görünen o ki insan hep kendine emanet edilen bir alt nesille sınır altına alınıyor. Biz, bize emanet edilen yeni nesille istediğimiz çok şeyi yapamaz hale geldik. Tıpkı bugünün gençlerinin de yarının çocukları ve içinde bulunduğu şartlarla bir sınır içine dâhil edileceği gibi. Bu bir terbiye yöntemi, bir öğretim şeklidir.
Birileri durdurmak zorunda kalmadan, birileri kural koymadan bir yerde durmak gerekiyor. Yoksa hayatın kendisi acı tecrübelerle, büyük sorunlarla karşılaştırarak bunu öğretiyor. Sınırı bulunmayan tercihlerin etkileri azar azar kendini gösteriyor. “Her ne kadar artık iki dünyalı insanlar olsak da ait olduğumuz bir ayağımızı bastığımız, gerçek dünyanın kendine has kuralları ve gerçek sorumlulukları var.” demiştim önceki derslerde. Hep orada olamayız, hep orada olma ısrarı adım adım çözümü zor sorunları getiriyor. Günlük rutin yapacaklarının dışındaki hayatının tamamını ekran önünde geçiren, geçirmek isteyenlerin kurduğu yuvalarda ciddi problemler baş gösteriyor. Ev genci diye kavramlar türedi. Kapandıkları odalarda çeşit çeşit platformlarda takılmaya alışmış olanı, gerçek hayatın sorumluluklarına yönlendirmek artık hiç kolay değil. Kız çocuklarında da erkek çocuklarında da durum aynı. İki taraf da sorumluluk almak istemiyor, almakta zorlanıyor. Uzmanların, ailelerin sınırlı kullanım uyarıları, kapandıkları odalardan çıkma çağrıları, gençler de abartı ve anlayışsızlık olarak karşılık buluyor ve bu diyaloglar canlarını sıkıyor, duymak istemiyorlar. Ancak kendi gibi alışkanlıkları olan, tüm gün oyunun başından kalkmayan, telefonu elinden bırakmayan bir adayla evlendiğinde ne olacağını da düşünmesi gerekiyor.
Evlenince o eve ekmek girecek, o evde yemek pişecek, o evde çocuk büyüyecek. Bunları kim yapacak? Bugün bütün sorumlulukları aileler yüklendiğinden, arkalarını sürekli aileler topladığından ileriyi ön göremeyen gençler yetişiyor. Yeni evlenen genç çiftlerin büyük kısmının ardında benzer sorunlar var. Bu sadece genç evlilerin sorunu da değil birçok evlilik bu yeni dünyada kalmak, takılmak isteyenlerin gerçek dünyadaki sorumluluklarını ihlaliyle çatırdıyor. Örnekler bunu gösteriyor. Eğer çiftlerin ikisinin de benzer bağımlılıkları varsa sorun başka eğer birinde böyle bir bağımlılık olup diğerinde yoksa da başka çatışma yaşanıyor. O huzursuzluk, gerilim içinde aileyi ayakta tutma gayreti de kaosa dönüyor. Ve bunun bedelini sadece ısrar eden iki genç değil, tüm aile ödüyor, yaşanan huzursuzluktan herkes nasibini alıyor.
İnternette ekran resmi çekilmiş WP konuşmalarına denk geliyorum bazen, gençler ailelerin anlayışsızlığını(!) ve birbirlerine olan sevgilerinin büyüklüğünü şu ifadelerle paylaşıyorlar; “Aşkım, annem bütün gün odadan çıkmıyorum diye söylenip duruyor” Diğeri; “Aşkım, al benden de o kadar.” Evlenip ailelerinden kurtulma hayalleriyle devam ediyor muhabbetler. Yarın ikisi aynı eve girdiğinde bu diyalogların hepsi gerçek hayatın sorumlulukları içinde yok olacak. Muhtemelen “Anne, aşkım bütün gün elinde telefonla oturuyor, önüme bir tabak yemek koymuyor” diye mesaj, anneye dönecek. Düne kadar hayatlarına karıştırmak istemedikleri büyükler bu defa gelsin de sorunu çözsün, kendini bu dertlerden kurtarsın diye beklenecek.
Hayatımıza giren her yenilik, edindiğimiz her alışkanlık, ahlak ve hukuk kurallarını da yeniden şekillendiriyor. Yeni yeni engeller düşüyor önümüze… Evlilik kriterleri üzerinden bir örnek verebilirim. Eskiden evlendirilmek istenen gençlerin evliliğe hazır olup olmadığını belirleyen, rüşte ermek dediğimiz kriterler vardı. Dini metinlerde ve hukuk da bunları görürüz. Ben kendi dönemimde kabul görmüş olanlardan örnek vereyim. Mesela bizim dönemimizde; askerlik ve iş, maddi olanaklar, göze hitap etmesi, evi çekip çevirecek yetkinlik, iyi aileden gelme, formaliteyle de olsa namaz talepleriyle bir yuva kurulurdu. Şimdi istediği kadar iyi çocuk, iyi kız olarak tanınsın, istediği kadar iyi işi, olanakları bulunsun hatta ahlakı da çok güzel olsun, eğer aşamadığı bu tarz alışkanlıkları/bağımlılıkları varsa, tüm iyi tanımlamalarının önüne geçiyor, olmuyor. Tüm olumlu davranışları siliyor. Çünkü irade dediğimiz şey devre dışı kalıyor.
Birilerine aracılık ederken yahut kefil olurken artık bunun da bir ön kriter olması gerekiyor. Mesela bana sorulsa, diğerinin vebalini yüklenmemek için, “Evet, her açıdan çok iyi, çok ahlaklı bir çocuk, çok iyi bir kız, ailesi de iyi, ama…” diye eklerim. Ama oyun, sanal kumar, madde bağımlısı diye devam edilen sözler kurmak durumundayım. Artık “Evlenince düzelir” diye bir umuda tutunamıyoruz. Çünkü bu bambaşka bir şey. İşte sen kendine dur demediğinde, hayat sadece sorunlarla terbiye etmiyor, senden normal de hakkın olanları alarak da durduruyor.
Yeğenimin annesine “Seni seviyorum” diye seslendiği sahneye de dönmek isterim. Oradaki duyguları bir başka gerçeği de önümüze koyuyor. Sevgi bize hizmet ettiği sürece ortaya çıkıyor, aksi durumda hemen nefret devreye giriyor. Sınırı zorlayanın da sınırı zorlananın da duygularında karşılıklı büyük bir dönüşüm yaşanmaya başlıyor. Karşılıklı öfke biriktiriyoruz. Düşünün bakalım düne kadar çok sevdiğimizi söylediğimiz büyüklere karşı duygularımız ne zaman değişti yahut çocuklar gözümüzde sevimliliğini ne zaman yitirdi, hepsinin varacağı yer bura olacak. İstediği olmayınca, istediği yapılmayınca ne kadar da kolay vazgeçebiliyoruz birbirimizden. Biz bunu sadece insana da yapmıyoruz. Allah söz konusu olduğunda da öyle. Allah, dualarla istediklerimize cevap vermediğinde yahut istediğimiz sınırların dışında şeyler beklediğinde O’nun da uzağına düşüp, O’ndan da vazgeçebiliyoruz.
“Acaba Allah bu yenidünyaya bir elçi gönderse o elçinin getirdiği ilk vahiy ne olurdu?” sorusu ara ara sorduğum sorulardandır. Bu konu özelinde düşündüğümde, sınırsızca her şeyi yapan, yapmak isteyen insana ilk emir “Yapma” diye inerdi belki de… “Artık dur” derdi. O kadar çok her istediğimizi yapar olduk ki, istemediğimiz hiçbir şeyi yapmamaya o kadar alıştık ki, yapmamanın nasıl bir şey olduğunu bile unuttuk. Kim bilir belki gelen yeni elçi de bize nasıl yapılmayacağını, nasıl durulacağını öğretirdi.
31 Temmuz Cuma (Düzeltilmiş Ses Kaydı Dökümü)