5.Ders
Herkese hayırlı geceler diliyorum, hepiniz hoş geldiniz.
Genelde derslerimi önceden belirlediğim konular üzerinden yapıyorum. Yani ne anlatacağım az çok bellidir. Ancak aylık toplantılarımızda başından beri hazırlıksız ilerliyorum. Ana tema aynı kalsa da konuyu yaşanan olaylar belirliyor. Bu sebeple şuana kadar ne konuşmuşuz görmek adına daha önce işlediğimiz derslerin tamamını tekrardan okuma gereği hissettim. Dört haftalık ders içeriği benzer kaygılar etrafında şekillense de kullandığım örnekler de zikzak çizerek ilerlemişim. Örneklere baktığımızda bazıları gerçek dünyanın sorunları etrafında şekillenmiş bazısı sanal dünya da... İki tarafa da atıflarda bulunarak yol almışım. Bilinçli olmayan bu tercih, haftalardır “ Biz artık ahiret dışında iki ayrı dünyaya ait varlıklarız ve biz bu iki dünyaya karşı sorumluyuz” sözlerimi destekler mahiyette olmuş. İki ayrı hayat var, ikisiyle de ayrı mücadele ediyoruz. Belki de bu kadar savrulmuş bu kadar yorulmuş olmanın ardında bu yük var.
İnsanın geçirdiği büyük değişimin ve yaşanan ağır olayların ardında sanal dünyanın bize sunduğu özgür alanın olduğunu da yine her defasında dile getirmişim. Sanal dünyada edindiğimiz alışkanlıkları hatta aşırılıkları istiyoruz ki gerçek dünyada da sürdürebilelim. Ancak gerçek dünyanın kendine has, gerçek kuralları var. Ve diğerini burada var etme ısrarı büyük sorunlara neden oluyor.
Sanal dünyaya yabancı biriyim, birçok platform nasıl kullanılıyor, bilmiyorum. Bu dünyanın yarattığı sorunlarla ben de bu ders vesilesiyle tanışmış oldum. Kötü olayların çoğunun izini sürdüğünüzde bir şekilde bu yeni dünyanın sunduklarına dayanıyor. İkinci ve üçüncü derste verdiğimiz örneklerin çoğu böyleydi. Bu okumalar kendi adıma da faydalı oldu. Çünkü bu dünyayı yine kendimce tanımlayabildim. Bir şeyi tanımladığınızda onunla başa çıkmak da biraz daha kolaylaşıyor.
Mesela görünmez eylemlere ortam oluşturması örneğinde olduğu gibi. Görünmez adamlara dönüşen ve bu görünmezlik sayesinde günaha bulaşan, belki de bunun farkında bile olmayanlara, kendini gösteriş oldu. Gerçek dünyada gizli yerlerde yani tenhada, kuytu köşede işlediğimiz günahları burada sunulan konfor alanında daha sinsice ve daha fazla yapar hale geldik. Bu imkânın bizi dönüştürdüğü kişiliklerle yüzleşmekte çözüme basamak oldu. Maide 94. ayetle önümüze görünmez adamlara yakışır bir davet düştü.
Allah’ın, görünmeyen alanlardaki günah içeren hal ve tavırlarımızı bir zaaf olarak değil de bir iman problemi olarak göstermesi ayette en çok etkilendiğim kısımlardan biriydi. Gerçek dünyaya gösterdiğimiz yüzümüzle diğer dünyada yaşadıklarımız arasında eğer bir uçurum varsa bu imanımızla alakalı bir problem olarak sunuluyor. Her birimizin imanını yeniden sorgulamasına da vesile oluyor. Bunu sadece sanal dünyanın sorunu olarak ele alamayız elbet. Bu iki dünyaya da has bir sorun. Hangi dünyada olursa olsun insan değerlerinde dürüst olmalı. Tüm iman maddelerinin öncüsü kabul edebileceğimiz gayba tekrardan iman etmek gerektiğini de bu vesileyle hatırlamış olalım. Burayı başaran, burada kendini ispatlayan diğerlerinde daha sağlam yürüyebilecektir.
Yine kendi adıma en dikkat çekici kısım, sorunun kendiyle çözüme gidilmesiydi. Gayptaki hal ve tavırlarıyla kaybeden insan yine gayptaki hal ve tavırlarıyla düzeltiliyordu. Büyük büyük çözümlere gerek kalmadan insan göründüğü yerde de görünmediği yerde de aynı ilkeleri korumaya davet ediliyor. Bu kadar basit. Sonuç olarak birbirine taban tabana zıt, iki ayrı dünyada, iki ayrı kimlikle yaşamayı yaradan kabul etmiyor.
İşte sorun tam da burada ortaya çıkıyor. Çünkü bugün muhatabı olduğumuz dünya bize Allah’ın tehlikeli bir yer olarak işaret ettiği ve eleştirdiği ortamı sunuyor. Bugün muhatabı olduğumuz iki ayrı dünyanın varlığı davranışlarımızda tutarsızlığın doğmasına neden oluyor. Bir yanda kuralları, sınırları, sorumlulukları olan gerçek bir hayat yaşanıyor diğer yanda tam zıddı sınırı, sorumluluğu olmayan ve her imkânı sunan özgür bir dünya. Vaktimizin büyük kısmı burada geçiyor. Geçmediği dönemlerde bile aklımız orada kalabiliyor. Çünkü daha cazip daha eğlenceli daha dolu bir yer. Burada alıştığımız hayat ve her istediğini yapabilme, her istediğine ulaşabilme hali sorumlulukları ve sınırları olan dünyaya tahammülü zorlaştırıyor. Doğal olarak koyulmak istenen her sınır anlamsız ve her kural abartı hatta komik kalıyor. Birazdan vereceğim örneklerde bunu görme şansınız olacak.
Sanal dünyada edindiğimiz görünmezlik özelliği kadar sıklıkla dillendirdiğimiz özelliklerinden biri de onun sınırsız oluşuydu. Neredeyse her derste hiçbir sınır olmadığına da değinmişim. Bu da aslında oraya ait bir başka tanımlama olarak karşımıza çıkıyor. Bu tanımdan hareketle “Sınırsız oluşla nasıl başa çıkarız?” bugün de buna çözüm arayışı mahiyetinde bir ders olacak.
Tıpkı gayba imanda olduğu gibi “Çözümü yine sorunun kendinden hareketle bulabilir miyiz?” diye sınırsızlığa odaklandığımızda, ihtiyacımız olan yine kendiliğinden ortaya çıkıyor. Sınırsız bir dünyada bizim ihtiyacımız olan şey yine bir “Sınır” oluyor. Dördüncü derste gayba iman meselesinde nasıl gayba odaklandıysak burada da sanki imana odaklanmak gerekiyor.
İman bir itikadı, inancı temsil etmekle birlikte özünde bir sınırı barındırıyor. Öncesinde hangisi gelirse gelsin (Allah, kitap, peygamber, ahiret, gayb) fark etmez, iman etmek, sınırların varlığını kabul etmek demektir. Bir şeye imanın olması için sınırın yani bir değerler sisteminin bulunması gerekiyor. Değerler sisteminin olduğu yerde de sınır olmak zorundadır. İman böyle bir şeydir. Sınır içine girmeyi kabul etmektir.
İşte sınav tam da burada başlıyor. Müminin en büyük sınavı herkesin rahat rahat yaptığı şeyleri sırf inancı gereği yapamayacak oluşudur. Özellikle tüm sınırların kalktığı yenidünyada bu sınav daha da ağırlaşmaktadır. Sanal âlemle sunulan her şeyi inananların kendi dindarlığını, kendi hassasiyetlerini hatta karakterlerini tekrardan test etmek için değerli bir fırsat olarak görüyorum.
Neredeyse her şeyin sil baştan yenilendiği bir dünyada yıllar öncesinde ettiğimiz imanla yol alamayız. Eski dünyanın imanı ile bu dünyaya iman edemeyiz. Bu yenidünyanın sakinleri olarak yeniden iman etmek, imanı yeni temeller üzerine inşa etmek gerekiyor. Bu bizler için bir tazelenme süreci ve yeni bir hikâye… Bu şekilde kendimizi de yeniden tanımış olacağız. Ben kimim? Neye inanıyorum? Benim sınırlarım neler? İnancım söz konusu olduğunda ne kadar ardında duruyorum? İnandığım değerlerin bedelini ödüyor muyum? Hepsini görme şansı bulabiliriz.
Hayatın hangi dönemi olursa olsun belli değerler hatta haklarla bizlere bir şeyler sunulacak. Hayatımızdan çıkarmamıza yahut dâhil etmemize dair çeşit çeşit seçenekler olacak. Biz ne kadarını kabul edeceğiz? Her verileni alacak mıyız? Almalı mıyız? Bunlar kişinin kendine karşı sorumlulukları arasındadır. Ne kadar cazip olursa olsun ne kadar makul görünürse görünsün insanın durup düşündüğü hatta gerektiğinde elinin tersiyle ittiği bir sınırı olmak zorundadır.
Bir örnek üzerinden ne kastediyorum, açıklamaya çalışayım. Ara ara gündemi bir haber meşgul eder. Tesettürlü birkaç bayan alkol satılan bir mekâna girmek ister ancak mekân sahibi izin vermez. Karşılıklı tartışmaların yaşandığı bu olayın görüntüleri anında servis edilir. İçinde özgürlüklerin, hakların hâkim olduğu metinlerle toplumun büyük kesiminden tepkiler gelir. Akabinde kuruma maddi ceza kesilir yahut mühürlenir. Ve bir şekilde tesettürlü bayanların önündeki bu engel kaldırılır ve diğerlerinin sahip oldukları haklar onlara da verilir.
Görünürde çok özgürlükçü, hakkaniyetli bir eylem olsa da bana bu hakları verseler de ben o mekâna girmem. Benim alkollü mekânda ne işim var? Bu benim inancıma aykırı. Kendimi oraya yakıştırmam. Eğer girmeye çalışmışsam, muhakkak bilmediğim için olacaktır. Ve kapıdaki görevli “Bayan, bura alkollü mekân siz giremezsiniz?” dese, hangi art niyetli duygularla söylerse söylesin “Ciddi misiniz?” der, bana kim olduğumu hatırlattığı için teşekkür eder, öyle çıkarım. Aslında bu tavrıyla farkında olmadan bana kim olduğumu da hatırlatmış oluyor. Evet, ben kendime yakıştırmam ama beni de oraya yakıştırmazlar.
İşte “Birileri sunabilir ama her sunulanı almalı mıyız?” derken bunu kastediyorum. Çok cazip gelebilir, gönlüm kayabilir ama ben sahiplenmeli miyim, inancıma aykırı mı, imanımla çelişiyor mu soruları o atmosferde kayboluyor. Ortak söylemler geliştiği için sorgulama da azalıyor.
“İman etmek, bir sınırı olmak, sınırların içinde yaşamayı kabul etmek demektir” demiştik. İşte örnekle verdiğimiz bir sınırdır. Benim sınırım, inancımın gereği olan bir sınır. Sınır aslında mesafedir de... İnsan kendi de dâhil o mesafeyi koruduğunda imanının faydasını görecektir. Ben en baştan bunların olacağını bilerek iman ettim zaten. Herkesin rahat rahat yapacağı şeyleri yapamayacağımı, onların nasiplendiklerinden nasiplenemeyeceğimi bile isteye iman ettim, imanımın bedelini de ödemeye taliptim. Bu yolu ben bilinçli şekilde seçtim. İmanın sınavı da burada başlıyor. Ne olursa olsun Allah’la yaptığım sözleşmeye sadık kalmam, iman için bedel ödemem gerekiyor. Tercihlerimizle, tavrımızla önümüze düşen seçeneklerde ki duruşumuzla o imanı sahiplenip büyütüyor ve bu şekilde bir iman sahibi oluyoruz. Her ortama giren, her şeyi kabul eden, “Hayır”ı olmayan bir şeye nasıl iman diyeceğiz?
İmanımızın belirlediği sınırlarla ortaya koyduğumuz hayat başkalarınca aptalca görülebilir, abartılı bulunabilir yahut herkesin yapıyor oluşu zamanla bize de değerlerimizi anlamsızlaştırabilir. Kim ne derse desin inançlı biri bir şeyleri hayatına alırken de hayatından çıkarırken de temkinli olmak zorundadır. İmanımız bize emanettir. Bugünün sınırsız, her şeyin bol bol sunulduğu bir dünyada hayır diyebilmek çok da kolay olmayacaktır. Bu sadece gerçek inanç sahiplerine zor gelmeyecektir. O duruşu sergileyerek diğerlerinden ayrışmak, herkesin kapıldığı akıntıdan sıyrılmak, değerli adımlardır.
Geçen ders yazdıklarımı okurken etkilendiğim kısımlardan biri de ibadetlerle getirilen yasaklar olmuştu. İnsan sadece haram olanla arasına mesafe koymuyor, gerektiğinde, Allah istediğinde helal olana da yaklaşmamayı öğreniyor. Zaten ibadetler dışında ki helallerde de bir sınırsızlık görmüyoruz. “Yiyin, için ama israf etmeyin” örneğinde olduğu gibi helalin bile bir kotası var. Bu kişiyi kendinden korumaya dönük bir terbiyedir. Birinci derste kendi çocukluğumu geçirdiğim dönemle bugünü kıyasladığımda eskiden her şeyin günah olduğu bir dünyada yaşarken şimdi hiçbir şeyin günah olmadığı bir dünyada yaşıyoruz diye yazmışım. Bugün bir sınır çizerken belki de öncelikle durmamız gereken yer buradır. Yani henüz ne olduğu belli olmayan seçenekler de temkinli olmaktır.
Birazda bunları örnekleyerek ilerleyelim. Ayrıca iki ayrı dünyada edindiğimiz alışkanlıklar nasıl tutarsız davranışlara neden oluyor bunu da görelim. Ağır, canımızı yakan örneklerin duygusal olarak bazınızı yorduğunu bildiğimden bugün oldukça basit örnekler seçmeye özen göstereceğim.
Birkaç ay önce bir tuhafiye dükkânına girdim. Çalışanların büyük kısmı muhafazakâr kesimi temsil eden bayanlardan oluşuyordu. Ben ürünlere bakarken onlar da kenarda koyu bir sohbete dalmışlardı. Öylesine hararetli konuşuyorlardı ki içerideki müşterilerin kendilerini duyduklarının farkında bile değillerdi, biz bir yandan ürün bakarken diğer yandan da ister istemez muhabbetlerine şahit oluyorduk. Önce neyden bahsettiklerini anlamadım, sonrasında bir uygulama üzerinden fal baktıklarını fark ettim. İçtikleri kahve fincanlarının resmini yapay zekâ uygulamasına atıp kahve falına bakıyorlardı. Aldığım ürünün fiyatını öğrenmek için onlara doğru yöneldiğimde kızlardan biri beni fark etti ve yanındakileri dirseğiyle dürterek susmalarını işaret etti. Duymamdan rahatsız olmuştu. Yanlarına yaklaşıp ürünün fiyatını sorduğumda, tezgâha yaklaşan kız gülerek, “Abla ya eğlence olsun diye yapıyoruz.” dedi. Bende gülümseyerek ürünü uzattım, hiç bir cevap vermeden “Hayırlı günler” deyip çıktım. Benim görmemden rahatsız olmuştu. Ya kendi tesettürüne yakıştıramayacağımı düşündü yahut benim tesettürümden kınayacağımı zannetti ve rahatsız oldu. Hangisi olursa olsun toplumda kabul görmüş haliyle inançlı birinin yapacağı bir şey olamayacağını sergilediği tavırla ortaya koymuştu.
“Gaybı yalnızca Allah bilir ” inananların en keskin sınırlarından biridir. Gayptan haber veren hiçbir şeyin içinde bulunmaz. Bizim de çizgilerimizden biridir bu. Orada şahit olduğum bu sahnenin neredeyse herkeste normalleştiğini görüyorum. Ve benzer ifadeler kullanılıyor. “İnanmıyoruz, öylesine eğlenmek için yapıyoruz” deniyor. Belki de gerçekten öyledir. Muhtemelen önce yapay zekânın neler yapabileceğini görmek için merakla başlanıyor, süreç içinde bir alışkanlığa belki de bir ihtiyaca dönüşüyor.
Benim örneği verme niyetim yapay zekâ falı bakmanın günah olup olmadığını, inançla çatışıp çatışmadığını göstermek değil elbet. Başka bir probleme dikkat çekmek istiyorum. Gerçek hayatta şakayla bile olsa bir falcıya baktıramazken buralarda neden daha kolay yapılabiliyor? Bir insanın yapması ile bir uygulamanın yapması aradaki fark bütün mesafeleri yani sınırları kaldırıyor. Muhtemelen uygulamanın yaptığı inanca aykırı gelmiyor.
En baştan beri altını çizmeye çalıştığım şeyi tekrar vurgulamak istiyorum. Gerçek hayatta yapmadığımız şeyleri sanal dünya da sorgusuz sualsiz, sınır koymaksızın yapabiliyoruz. “Bunu yapmam ne kadar doğru, inancımla çelişir mi?” gibi sorular kayboluyor. İnsan tereddüdünü de sorularını da kaybetmemeli. Peygamberin ahlak edindiği bazı haller düşüyor aklıma. “Şaka bile olsa” yalan söylemem demesi, şakasına alayı eklemeyişi ve diğerleri… “Şaka bile olsa” yanlış dediği şeyi yapmayışıyla belki de bazı hassasiyetlerin mizahının olmayacağını öğretiyor.
Bir başka örnekle devam edeyim. Çok nadirde olsa film izlemek istiyorum. Ancak gönül rahatlığıyla izleyecek film bulmakta zorlanıyorum. Mahrem görüntülerin, müstehcen sahnelerin çokluğu artık buna engel oluyor. İnternette sansürün olmayışı süreç içinde bunların da sıradanlaşmasına sebep oldu. Eskiden TV’de birlikte izlerken utanır, kafamızı çevirirdik. Ama burada öyle bir ortam yok. Baş başasın. Gözünü kaçırsan da kafanı çevirsen de alışıyorsun. Sonra belki çevirme ihtiyacı bile duymuyorsun, en sonunda da özel olarak bu filmleri seçmeye başlıyorsun. Birçok arkadaşım film tavsiyelerinde bulunuyor, listeye ekliyorum. Fırsat bulup izlediğimde artık rahatsız oluyorum. Ben bana tavsiye edilen filmleri bir başkasına tavsiye edemem. Bunu ne kendime yakıştırırım ne de o kişinin sebebi olmak isterim. Birkaç sene önce aldığım bir kararla böyle sahnelerin olduğu filmleri atlatarak dahi olsa artık izlemiyorum.
“Filmi sansürlü nerden izleyebilirim” diye önerenlere sorduğumda, olmadığını öğreniyorum. “Artık normal film yok ki bu en masumu” şeklinde cevap geliyor. Normalini bulamayışın izlemeyi meşru kılışı gibi garip bir hal var. Bu mecbur kalış karşısında bir teslimiyet söz konusu. Eskiden harama bakma, günaha girme kaygısıyla gözlerimizi sakınır, harama alıştırmazdık. Şimdi böyle kaygılarda kalmadı. Çağ o kadar sınırları aştı ki her türlü eylem masum kalıyor. Dahası utananlar, rahatsız olanlar eleştiriliyor. “Hangi çağda yaşıyorsun?” gibi bir yere savruluyor.
Yine vurgulamak istiyorum. İzleyenler, bakanlar günaha giriyor gibi bir dertle vermiyorum örneği, insanların mahrem alanında yaptıklarıyla sorunum yok. Yine aynı kaygıyla soruyorum, “Haram olana mı bakıyorum? Gözüm günaha bulaşıyor mu?” sorusu neden bir müddet sonra kayboluyor? Velev ki hiçbiri günah olmasın ama biz en azından bazı hassasiyetleri hayatımızdan çıkarırken bir şeyleri dâhil ederken sorgulamış, araştırmış ve ona göre yapmış olalım. Soruları kaybedersek sınırları da kaybederiz. Yani imanımızı…
Bir başka örnek daha verelim. Sosyal platformlarda sahte hesap açarak başkalarını takip edenler de konuşulmayı hak ediyor. Bu ister en yakınları ister akraba, eş, dost, arkadaş çevresi isterse yabancılar olsun. Çok garip bir hal var. İnsanlar birilerini kendi isimleri ile takip edemiyor yahut takip ettiği bilinsin istemiyor. Farklı kadın, erkek profilleri kullanarak yahut farklı isimlerle takip ediyor. Hangimiz normal hayatta kılık değiştirerek, gizli gizli insanları takip ederiz ki! Hangimiz kendimizi böylesine komik bir duruma düşürürüz? Sanırım çoğumuz yapmayız. Neden? Çünkü yanlış ve saçma… Çünkü doğru değil. Normal hayatta yanlış olan şey burada neden doğru kabul ediliyor?
Velhasıl, sınırların olmayışı, her eylemin kolay yapılıyor olması ve artık herkesin yapıyor olması çok şeyi normalleştiriyor. Ben yapmam, ben yemem, ben gitmem, ben içmem, ben öyle ortamlarda bulunmam, ben bakmam dediğimiz bir şey kalmadı elimizde. “O kadar da değil!” diye itiraz edebilirsiniz. Ama bu sorulara cevabı sadece gerçek dünyada vermeyelim, sanal dünyada ki kendimizi yoklayarak da bunu yapalım. Bu sorgulamalarla birlikte bu yenidünyaya iman ederken elimizde bizden geriye ne kalmış bunu da görme şansımız olur böylece. Ve bir sınırımızın kalıp kalmadığını da.
Yaz geldi, yazla birlikte müstakil, bahçeli bir evi ve o bahçede meyve ağaçları olanlar için büyük bir sınav vakti de gelmiş oluyor. Mayısın ilk haftasıydı, bizim sokağın değişmezlerinden biri olan ani ses kalabalığıyla pencereye koştum. Komşumuzun, henüz çiçeklenmiş ağaçlarına saldıran çocuklarla kavgası vardı. Kadın ne yapsa ağacı talan etmekten kurtaramadı. Onlara şu ifadeleri kurarak kızıyordu. “Helal haram nedir bilmiyor musunuz siz? Size kimse bunu öğretmedi mi?” Çocuklar bu sözlere rağmen ne korkuyor ne kızmadan anlıyor, gidip gelip saldırmaya devam ediyorlardı.
Kadıncağızın “Helal haram nedir bilmiyor musunuz siz? Size kimse bunu öğretmedi mi?” sözleri genel hali ne kadar da güzel anlatıyor. Haramın, helalin ne olduğunu bilmediğimiz ve öğrenme ihtiyacı hissetmediğimiz zaman dilimlerine şahitlik ediyoruz. Yıllardır Kuran okumaları yapıyoruz. Ara ara eskiye ve o günkü kaygılarımıza dönüyorum. Allah’a iman etme sorumluluğuyla koyduğu sınırların ne olduğunu öğrenmek için çabalardık. Bu sınırlara layıkıyla uyuyor muyuz diye birbirimizi yoklar, ihlal söz konusu olduğunda uyarırdık. Ama ben bu çağ da bırakın sınır ihlali kaygısını, sınırın kendisini bulmakta zorlanıyorum. Artık gerçekten sınır yok. Sanki hepsi silindi, kayboldu. Kalanlarda aktif değil. Öyle kıyıda bekliyor.
Yeniden sınırlar oluşturalım desek, bu sınırı belirleyecek bir pota bulmak da zor. Çünkü her şey değersizleşti. İnsanı ikna edecek, onu durduracak sözler bulmak da imkânsız gibi. Çünkü sınırsızlık sadece sunulan imkânlarda da değil, düşüncelerde de aynı durum söz konusu. Bir şeyin doğru yanlış, yapılabilir yapılamaz oluşuna dair sınırsızca düşünceye de şahit oluyoruz. Ne sunarsan sun tam aksi yönde ikna edici başka bir seçenek bulmak mümkün. Az önce verdiğimiz tüm örneklerin doğruluğuna dair makul yaklaşımlar bulabiliriz. Basit örnekler de olması anlaşılabilir. Ancak daha ağır örneklerde de durum aynı. İlerleyen bölümlerde bunun örnekleri ile meselenin ciddiyetini göstermeye gayret edeceğim.
Sonuç olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim. Artık sınırları olan bir dünya değil, sınırsız seçenekleri olan bir dünyada yaşıyoruz. Ve kendisiyle karşılaştırıp, ayıklayacağımız ona göre hayatımıza alıp, çıkaracağımız sınırlarımızda kalmadı. İşte bugünün en büyük problemi bu… Böyle bir dünyada nasıl iman edeceğiz, yani sınırların içinde kalmayı nasıl başaracağız? Bir sonraki derste buradan devam edelim inşallah.
26 Haziran Cuma (Düzeltilmiş Ses Kaydı Dökümü)