2.Ders
Herkese hayırlı geceler diliyorum, hepiniz hoş geldiniz.
Geçen ay, giriş mahiyetinde aylık toplantılara başlama niyetimden ve endişelerimden bahsettim. "En büyük günah nedir?" sorusuna cevap ararken, artık bu soruları yitirdiğimizi, yaşanan kötü olayların sebeplerinden birinin bu olabileceğini söylemiştik. Bununla birlikte kendi geçmişimle yaptığım karşılaştırmada, her şeyin günah olduğu bir dünyadan hiçbir şeyin günah olmadığı bir dünyaya geçtiğimizi, köklü bir değişimin yaşandığını göstermeye çalışmıştım. Hangisi, hangisine taşımıştı? Bu çağ, “Acaba günah mı?” sorularının olmayışının bir sonucu muydu?” yoksa “Böyle bir çağı yaşıyor olmanın sonucunda mı soruları kaybettik?” Hangisi olursa olsun sonuçta; el birliğiyle bir “Allahsızlar, Kitapsızlar” çağı yaratmış, bir yerden başlayabilmek için tekrar bu soruları sormak gerektiğinden bahsederek bitirmiştik.
Yaptığım değerlendirmeleri ve sunduğum öneriyi, bir sorgulamanın yahut birilerine öğüt vermenin ötesine taşımak için bu sorular tekrar nasıl sorulur, nereden başlanır, denemek istiyorum. Eğer çıkarımlarda bulunup öneri sunuyorsam, hayata geçirmek, herkesten önce bana düşer. Bunu sizin huzurunuzda yapmaya çalışacağım. İddialı değilim. Derdim sadece düşünebilmek. Vardığım sonuçlar hatalı da olsa, kafa yormak istiyorum. Ben böyle başlarım, siz daha iyisine taşırsınız inşallah.
Öncelikle bazı açıklamalar yaparak başlamalıyım. "En Büyük Günah Nedir?" sorusuna cevap arayan ben olacağımdan, günaha nasıl bakıyorum, göstermem gerekiyor. Ama öncesinde bir konuya parantez açmak istiyorum. Bu ortamda yetişkinlerin yanı sıra çocukların da olduğu, her yaştan muhatabım var. Herkesi dikkate almakla birlikte çocukları da dâhil edecek bir dil kullanmayı önemsiyorum. Onların geri dönüşleri, her defasında metodumu yeniden şekillendiriyor. Günah konusunda da böyle oldu.
Mesul olmadıklarından dolayı genel din anlayışı, çocukları günah eylemi ile bir araya getirmez. Modern eğitim sistemi de bu tarz ifadelerin çocuk üzerinden kurulmasını eleştirir. İki tarafın gerekçeleri haklı olsa da “Yaşanan üzerinden” baktığımda bu iki engelleme çabasının da beyhude olduğunu düşünüyorum. Biz ne kadar uzak tutmaya gayret etsek de çocuklar bu ve benzeri soruları sormaya devam ediyor. Örneğin; geçen ders sorduğumuz soruya cevap vermeyişimi anlayan, peşine düşen yine onlar oldu. Israrla cevap arayışlarını dikkate aldığımızda “Sen küçüksün, sana günah yok” demenin, kendi dünyalarında bir yeri olan çocuklar açısından olumsuz yansımaları olabiliyor.
Ayrıca çocuklar bilinçli-bilinçsiz herkese gidiyor. Onlar gitmese de sosyal çevrelerinde muhatap olacaklar. Bununla birlikte suç işleme yaşının indiği sınırları da düşündüğümüzde bir cevap vermek farza dönüşüyor. O yüzden çocukları da kapsayan bir söylem üzerinden cevap verilebileceğine inanıyorum. Kavram, kendi bakış açımı sunmanın yanında, çocuklara verilecek cevap açısından da bir deneme içeriyor.
İlk olarak; “Günah nedir?” sorusuna cevap vermeye çalışayım. “Günah, kavram olarak ne anlama gelir? Küçük-büyük günahlar nelerdir? Bunların fıkıhtaki yeri nedir?” benim değineceğim başlıklar olmayacak. Günahın genel algıdaki anlamlarındansa “Gayesini” öne çıkarmanın elzem olduğunu düşünüyorum.
Günah ilahi cezayı hak ettiren ihlaller için kullanılsa da asıl gayesi ceza değil, “Kişiyi korumaktır.” Hatta ceza bile bunun için vardır. Yani günahı sebebiyle cezalandırılan, bir daha aynı eyleme bulaşarak kendine de bir başkasına da zarar vermesin diye koruma altına alınır. Bu şekilde dünyası da ahireti de birlikte korunmaktadır. Kuran’daki yasak ifade eden kelimelerin büyük çoğunluğunun “İnsanı tehlikeden koruma” gayesi taşıdığını söyleyebilirim. Bir şey günahtır, haramdır derken, özünde, hem kişiyi tehlikeden koruma hem de kişinin tehlikeli hale gelmesini engelleme söz konusudur. Tüm yasaklarda Allah bizleri hem kendimizden hem de birbirimizden korumak için sınır çizer. Çizdiği sınırlara konulan isimlerden öte bir şey değildir bu kavramlar. Hangi ismi alırsa alsın, hepsi aynı gayeye hizmet eder. Allah’ın günah dediği eylemlerden herhangi birine yaklaştığımızda zarara açık hale geliyor ve zarar verme potansiyeli taşıyoruz. Bu sebeple de bizi korumanın en kestirme yolu birbirimizden korumak şeklinde kuruluyor.
Günah ifadesini her kurduğumda bu şekilde anlaşılmalıdır. Yani "Bu günahtır demek, senin için tehlikelidir, sana zarar verir, sadece sana değil senden de zarar değebilir” demektir. Ceza dediğimiz şey işte kendimizi koruyamadığımızda devreye girecek olandır. Algımızdaki ilahi bir cezaya gerek kalmadan, sınırları ihlal ettiğimizde yani tehlikeli işlere kalkıştığımızda, seçtiğimiz yol, bulaştığımız tehlikeler cezanın kendisi haline gelmektedir. İlerleyen süreçte örneklerle daha anlaşılır hale getirmeye çalışacağım.
İkincisi; “En büyük günah nedir?” sorusunu kimi muhatap alarak cevaplayacağım? Kendime bir yol belirlemek zorundayım. Hz. Peygamberin benzeri sorulara cevap verirken takip ettiği bir yol var. Bazılarında kişiye özel, bazısında geneli dikkate alan cevaplar verir. Geçen toplantımızda bahsettiğim ortak eylemler ve ortak refleksleri kıstas aldığımızda, kişiye özel olanı eleyerek genel insanı tercih edeceğiz.
Peygamber genel cevaplarında iki ayrı dil benimser. Birinde, tarihin farklı dönemlerinde yaşamış ve yaşayacak olan insanı, yani insanlığı kapsayan sözler kullanırken, diğerindeyse sadece kendi yaşadığı dönemin muhataplarına, onları ilgilendiren sorunlar üzerinden cevaplar verir. Ben de kendi yaşadığım zaman dilimi içinde, geçtiğim süreçleri, şahit olduğum olayları dikkate alarak, bu çağın insanı üzerinden değerlendirmelerde bulunmaya gayret edeceğim.
Üçüncü olarak şuna da değinmekte fayda var. Çizdiğim sınırlar ve tanımladığım kavramlar kadar benim de yani değerlendirmede bulunacak olanın da sınırlarının bilinmesi gerekiyor. Daha önce de bahsettiğim üzere sokakla, kitapla iletişimim kesildiğinden değerlendirmede bulunurken elimde olan malzemeleri kullanmaktan başka seçeneğim olmayacak. Bu dünyada aktif olmayan birinin objektif bakabilmesi, doğru değerlendirmelerde bulunabilmesi zor. Sığ bir bakış açısıyla bakacağımın bilincinde olarak, yine de deneyeceğim. Beni dinlerken bunu da göz önüne alarak dinleyin isterim.
Günah kavramında olduğu gibi bugün muhatabı olduğumuz dünyayı da benim gördüğüm şekliyle yeniden tanımak gerekiyor. Yarım asra yakın zamanı geride bırakan biri olarak çok rahat söyleyebilirim muhatabı olduğum iki dönem de birbirinden çok farklı. Bugün istisnasız her şeyiyle bambaşka bir çağda yaşıyoruz. Eskiden hepimiz iki dünyalı varlıklardık. Yaşadığımız dünya ve öte dünya. İyi-kötü yaptığımız her eylemin iki dünyada da karşılığı olacağını bilerek yaşar, adımlarımızı ona göre atardık. Dünyayı da ahireti de düşünmek zorundaydık.
Hayatın çok dışında yaşayan biri olarak, durduğum yerden yeni dünyaya baktığımda, bugün insanın üç ayrı dünyaya muhatap olduğunu görüyorum. Öte dünya, gerçek dünya ve sanal dünya. Gerçek dünya ve sanal olan tek dünya gibi görünse de iki ayrı dünya olarak görmeyi tercih edeceğim. Çünkü aynı değerlendirilemeyecek kadar birbirinden farklı şeyler sunuyorlar. Kısacası artık eylemlerimizin tartılacağı bir dünya daha var. Burası bambaşka bir yer. Ve biz artık bu dünyada kaybediyor ya da kazanıyoruz. Biraz bu dünyadan bahsetmek istiyorum.
İnternetin keşfinin insanlık için faydasını saymama gerek yok sanırım. Hayat artık buradan akıyor. Ve birçok kolaylık bu keşif sayesinde oldu. Bugün oturduğumuz yerden kalabalıklar halinde bu dersi yapabilmek de onun vesilesiyle. Başlığımız günah olduğundan faydalarından ziyade zararları üzerinden konuşmak durumundayım. Sanal dünyada hiç aktif olamadım. O dünyaya ait değilim. Olmadığım bir yerden konuşmak, bahsettiğim üzere kısıtlı okuyuşlara neden olacaktır. Bu kısıtlılık, örneklerimi basitleştiriyor. Örnekleri de kendi bildiklerimden seçmek zorunda kalıyorum.
Çocukken izlediğimiz bir film vardı. “Görünmez adam.” Film, görünmez olmanın formülünü bulan bir adamın hikâyesini anlatıyordu. O tarihler söz konusu olduğunda çok heyecan verici, muhteşem bir buluştu. Görünmez olmak, dikkatimizi çekmişti. Çocuksu ruhla kendimizi görünmez olarak hayal ediyor, neler yapardık diye aramızda konuşuyorduk.
Geçmişte imkânsız gibi görülen birçok keşfin, bugün sıradan olduğunu gördükçe hayret ediyorum. Görünmez adam olmak, sanal âlemin en büyük keşiflerinden biri oldu. İstediğimizde görünmez adamlar, görünmez kadınlar, görünmez çocuklara dönüşebiliyoruz. Bu çağda, fiziksel görünmemenin ötesinde başka bir keşif daha var ki bence bu diğerinden daha büyük bir buluş, kendimiz görünsek de artık görünmeyen eylemlerimiz olabiliyor. Yaptıklarımız görünmüyor.
Örneğin; bulunduğum ortamda tanınan, bilinen kimliğimle şuanda elimde telefonla bir şeyler yapıyorum. Karşıda bana bakanlar, telefona bakan bir ben görüyor. Burada sizin şahit olduğunuz bir eylem gerçekleştirirken, aynı anda, arka planda başka bir eylem daha gerçekleştirebiliyorum. Kimsenin bilmesini istemediği şeyleri yapabildiğim yer, burası. İkisinde de aynı kimlikle, aynı değerlerle davranıyorsak bunda bir problem yok. Ama iki yerde değer olarak uç davranışlar sergiliyorsak ve bunu diğerleri bilmiyorsa işte sorun tam da burada.
Eğer görünmeyen alanda yaptığım eylem günah içeriyorsa, görünürde aynı kişi olan ben, iki ayrı karakterin, iki ayrı eylemin sahibi oluyorum. Üç ayrı dünya demem biraz da bu yüzden. Aynı anda iki ayrı varlık olabilen, iki farklı eylemi yapabilen insan olabildik. İki ayrı dünyada aynı anda yaşayabiliyoruz. İkisinde de bir diğerine görünmüyoruz.
Yanlış hatırlamıyorsam “Görünmez Adam” filmindeki karakterin önce bedeni parçalar halinde kayboluyor, yani önce elleri, sonra yüzü, daha sonra da tüm vücudu yok oluyordu. Dışarı çıkarken görünmez olup, eve döndüğünde eski haline dönebiliyordu. Bir müddet sonra tamamen kayboluyor ve bir daha eskisi gibi görünemiyordu. Yani dünyadaki varlığını kaybediyordu.
Görünmemenin bizde yarattığı hasarlardan biri de bu oldu. Biz de önce yavaş yavaş kimliklerimizi kaybettik. Hangisi gerçek ben? Toplum içinde tanınan, rolleri olan ben mi? Kimsenin görmediği alanda istediği gibi davranan, istediği kuralı ihlal eden ben mi? Artık eskiye de dönemiyoruz. Çünkü iki kimliğimiz var. Yaşadığımız iki hayat var. Birini tercihi ettiğimizde diğerinden oluyoruz. Ve ikisini de kaybetmek istemiyoruz.
Görünmez adam, görünmemenin yarattığı imkânlarla daha kolay suç işler hale gelmişti. Suç işliyor, görünmüyordu. Daha önemlisi, işlediği suçların cezası da olmuyordu. Hesap vereceği bir alan olmadığından dilediği şekilde davranmaya başlamıştı.
Yine görünmez adam gibi bizler de görünmemenin yarattığı konfor alanıyla daha kolay sınır ihlal etmeyi öğrendik. Dikkat edin, büyük günahlar diye bildiğimiz birçok eylem burada yapılıyor. Zinaya götüren eylemler, hırsızlık, dolandırıcılık, kumar. Her şey artık buradan, gizlilik içinde yapılıyor.
Bu suçlar her zaman vardı, sanal dünyayla var olmadı. Mesele, birilerinin yapmasından ziyade, hepimizin yapabilecek olmasında. Geçen ders, “şartlar oluşursa bizden ne çıkar bilmiyorum” demiştim. İşte şartlar oluştu. “Hiç olmam” dediğimiz karelerde kendimizi bulabiliriz. Çünkü ortam çok müsait ve potansiyelimiz de var. Hukukun ve ahlakın henüz oluşturulamamasının yarattığı o boşluk, hepimizi başka yüzlerimizle tanıştırdı. Hiçbir şeyin günah olmadığı, her şeyin meşru olduğu bir dünyayı, sanki bu görünmezlik sağladı.
Teknolojinin sunduğu görünmezlik imkanlarını kullanarak düştüğümüz farklı günahlar da var. Hem varsayım olmadığını hem de ne kadar sıradanlaştığını göstermek için vereceğim örneklerin çoğunu yaşadığım olaylardan seçeceğim.
Uzun zaman önce bir mevzuda anlaşmazlık yaşayan iki arkadaş benden yardım istemişti. Biri, diğerinin bulunmadığı bir ortamda kendini gerekçelendirirken, bir şey dinletmek istediğini söyledi. Ne olduğunu sorduğumda, telefonda bir uygulama olduğunu, görüşmeleri kaydedebildiğini, o kişiyle konuşurken de kayıt aldığını, bunu dinletmek istediğini söyledi. Bir meziyet gibi anlatıyordu. Nasıl tepki vereceğimi bilemedim. Diğer arkadaşın haberinin olup olmadığını sorduğumda haberinin olmadığını söyledi. “Sakın açma!” deyip durdurduktan sonra, asla dinlemeyeceğimi, yaptığının apaçık tecessüs olduğunu ve tecessüsün de haram olduğunu söyledim.
Son dönemlerde o kadar sıklıkla duyuyorum ki insanlar, yakınları, akrabaları yahut arkadaşlarıyla bir sorun yaşadığında tüm telefon trafiğini kaydedip saklayarak sonrasında ikinci, üçüncü şahıslara dinletiyorlarmış. “Konuştuklarımızı kaydedelim” diye uyarıp haber vermeyi anlarım ama karşıdakinin haberi olmadan bunu yapan, ne kadar büyük bir hakka giriyor, bilmiyor ya da umurunda değil. Buna ekran görüntülerini çekip gizliden atmayı da ekleyebiliriz. Bu gizli kayıtları alanlar da gizli kayıt almaya azmettirenler de bu kayıtları dinleyenler de büyük bir vebale ve günaha girdiklerini bilmeliler.
En başta günahın kişiyi tehlikeden, zarardan koruma gayesi taşıdığını söylemiştik. Bu örnek üzerinden bir hasar tespiti yapmaya çalışalım. Bu yöntemler asla sağlıklı bir çözüme ulaştırmaz, bilakis sıradan bir olayı içinden çıkılmaz hale getirir. Buna da yakinen şahit oldum. İki kişinin arasında geçen, zamanla halledilebilecek bir olay, kayıtların dinlenmesiyle daha da büyüdü ve çirkinleşti. Karşılıklı birbirlerini rezil ederek ihlalin bedelini ödediler.
Yapılan eylemin psikolojik hasarlarını da görmek gerekiyor. Hepimiz dönem dönem birileriyle sorun yaşarız. Ve o süreçte kızgınlıkla sorun yaşadığımız kişinin hoşlanmayacağı sözler sarf edebiliriz. Kendimiz söyleyebiliyorsak, birilerinin de bizim için söylediğini az çok tahmin etmeliyiz. Olayın sıcaklığı ve kızgınlıkla konuştuklarımız ağır ifadeler barındırabilir. Öfkemiz geçtiğinde pişman olur, telafi ederiz. Duyulmadığı için etkisi az olur, kolay unutulur ve ilişki kaldığı yerden devam eder. Ama kendi sesinden duymanın yarattığı yıkım büyük olur, unutmak da kolay olmaz. Bu şekilde telafi hakkını da kaybederiz. Geçip gidecek bir mesele, kayıtla kalıcı bir kırgınlığa dönüşür. İşte bu da ödenen bir başka bedel olur.
Sadece bu da değil, gizliden kayda alınanın insani refleksleri, bir karakter bozukluğu olarak kalır. Oysa aynısını biz de yaparız. Duyulmadığımız için biz masum olma hakkını korurken, ona ebedi olarak o masumiyeti kaybettiririz. Bundan haberi bile yoktur. O, önümüzde normal davrandıkça biz iç huzursuzluk yaşarız. Hem duyduğumuz için hem de duyduğumuzu bilmediği için. İkincisinin huzursuzluğunu daha çok yaşamalıyız. Çünkü mahrem alanına girdik. Ömür boyu o sesin yükünü taşıyacağız. Vebal böyle bir şey. Hani başta demiştik, günah için ayrıca cezaya gerek kalmaz, günahın kendisi cezaya dönüşür. İşte bunun örneği.
Gizliden kayıt alanların kendilerine verdikleri bir zarara da değinmeden geçmek istemem. Böyle şeyler duydukça güvenim sarsılıyor. Birinin böyle bir karakteri olduğunu duyduktan sonra onunla her konuştuğumda “Acaba kaydediyor mu? Bir başkasına dinletir mi?” tedirginliği yaşıyorum. Güvenin yıkılması, kişinin kendine verdiği zararı göstermesi açısından çok kıymetli. İlla somut bir zarar gerekmiyor, psikolojik olarak, ahlaki olarak baktığımızda, kaybettirdikleri, kazandırdıklarından daha fazla. Bütün sonuçlarıyla düşündüğümüzde Allah’ın yok yere yasak koymadığını, her şeyi kullarının iyiliği için istediğini görebiliyoruz.
Bu eylemlerin rahatsızlık duyulmadan yapılmasında “Yapılabilir olması” yatıyor. Her şey elimizin altında. Kimse bilmiyor, görmüyor. Eylemlerimiz de görünmüyor. Gizliliğin tüm imkanları mevcut. Engel de yok. Yani yapabiliyorum ya, bu yetiyor. “Yapmam ne kadar doğru?” sorusunu sormaya gerek kalmıyor. Sorularımızı kaybettik derken bahsettiğim tam da bu. Yeni dünyanın imkanları, bizden değerlerimizi ve ilkelerimizi alıyor.
Sadece insan ilişkilerinde değil, eğlenmek için kullandığımızda da başka birine dönüşebiliyoruz. Yakın zamanda sabahın erken saatlerinde kapım çaldı. Gelen, yakından tanıdığım bir kardeşimdi ve hiç iyi değildi. İki yaşındaki küçük çocuğu hırpalanmış, yüzünde izler oluşmuştu. Sakinleşince, eşinin sabahlara kadar oyun oynadığından bahsetti. Yıllar içinde oyun bağımlısı olmuştu. Uykusunu tam alamadığından aşırı agresif ve tahammülsüz davranışlar sergiliyordu. Çocuk da böyle bir anın kurbanı olmuştu.
Eşini yakından tanıyorum. Çok kibar, çok nahif ve değer verdiğim biri. Öyle bir karakterden böyle bir eylem çıkacağına inanmak mümkün değildi. Yani bu kadar beyefendi bir adam nasıl böyle bir şey yapar, akıl alır gibi değil! Böyle bir karakteri bu şekilde dönüştürüyorsa, zaten sinirli olan insanı nere taşır hesap edemiyorum.
Bu sadece bahsettiğim ailenin yaşadığı bir sorun değil. Birçok evde benzer sıkıntılar yaşanıyor. Bütün gün iş yerinde yorulduklarını, bu şekilde kafa dağıttıklarını mazeret sunarak, “Bir oyunum var” diyerek, eşleri yahut anne-babalarının uyarılarını göz ardı edebiliyorlar. Ama kafa dağıtmak için başladıkları oyunlar, zamanla hem kendilerini hem de etrafındakileri dağıtmaya kadar gidebiliyor. Ve toplamak çok da kolay olmuyor.
Gençler de yetişkinler de bağımlı olduklarını yahut böyle bir potansiyel taşıdıklarını fark etmiyor, ithamları kabul etmiyorlar. Önlerine öğüt olarak geldiğinde agresifleşebiliyorlar. Bu refleksler, sonrasında gidecekleri yerin de izleri aslında. Bu olayda iki aşamalı irade kaybı görüyoruz. İlki, oyuna hayır diyememe. İkincisi, öfke. Biri diğerini tetikliyor, adım adım katle kadar gidiyor.
Velhasıl, görünmez adam olmayı keşfettikten sonra her şey güzel ilerliyordu. Dilediğimiz gibi davranıyor, hesap da vermiyorduk. Bu şekilde yaşarken görünmediğini zannettiğimiz tüm eylemlerin, görünür hale geleceğini öğrenmeye başlayınca, işin boyutu değişti. Ekranlarda, gazete manşetlerinde “Google bizi dinliyor”, “Akıllı cihazlar bizi görüyor” gibi haberler gördükçe, tedirgin olmaya başladık. Burada yaptığımız eylemlerin meşruiyetini, yine buranın bize sunduklarından öğreniyoruz. Korkularımızı da bura, yani o görünmeyen yer belirliyor. Bu tedirginlik hali, çok da güvenilir işler yapmadığımızı ortaya koyuyor. Tabi bahsettiğim kişinin mahremine dönük, görülmesini istemediği şeyler değil. O normal bir refleks. Kastettiğim tamamen günah içeren eylemler.
Bu korkularla kendimize çekidüzen vereceğimize, başka arayışlara düşüyoruz. Bu haber sonrası muhtemelen büyük bir kesimin arama geçmişinde “Google geçmişi tamamen nasıl silinir?” sorularını bulma ihtimali yüksek. Zamanla silineceğine dair çözümler de gelecektir. Buna dair videolar görüyoruz.
Teknolojik aletlerden yana oldukça nasipsizim, hemen bozulur ya da onlar nasipsiz, ben bozuyorum, bu daha mümkün. Bu herkesçe bilinir ve artık aramızda mizah konusudur. Sadece dalga geçilmez, uzun ömürlü olması için öneriler de sunarlar. Örneğin; gereksiz uygulama yükleme, sildiğin uygulamaları kitaplıktan tekrar sil. Telefonunu video ve resimle doldurma, Google’da açık sayfa bırakma, geçmişi de temizle. Sosyal uygulamalardan görüşmeleri sil. Ve daha niceleri. Hepsine harfiyen itaat ettim. Ve sonunda başardık, son aldığım telefonu sekiz yıldır kullanıyorum.
Neden bu kadar detaylandırdım, anlatayım. Birkaç ay önce telefonum aniden kapandı. İçinde kayıtlı şifreler ve notlarım olduğundan tedirgin oldum, epey de üzüldüm. Açılacağından umudumu kesmiştim. Ama bir gün sonra kendiliğinden açıldı. Tekrar kapanma riskini dikkate alarak bilgisayarıma kopyaladım. 2017’de almıştım. Ve aldığım günden itibaren az önce bahsettiğim şekilde her gece, her şeyi silmeme ragmen o zamandan bu zamana ne varsa hepsi önüme çıktı. Yığınlarca klasör... Sadece benim indirdiklerim, gönderdiklerim de değil, bana gönderilenler de kayıtlıydı. Hatta bir uygulamanın mesajlaşmaları, Wordde yazılı metin olarak kaydedilmişti. O nasıl olmuştu, bilmiyorum. Bir hafta boyunca sabah erkenden kalkıp akşama kadar ayıklamaya çalışsam da bitirmek mümkün değildi. Baktım olacak gibi değil, hepsini toptan sildim ya da ben sildim sanıyorum. Muhtemelen başka bir yerde tekrar önüme çıkmak için beni bekliyor.
Bu olay sonrası moralim çok bozulmuştu. İnsanlarla yıllar önce yaptığımız konuşmalar, içerikleri her şeyin tek tek önüme düşmesi, beni ürkütmüştü. Unuttuğum çok şeyi tekrardan hatırlamama neden oldu. İnternet ve akıllı cihazlar ahirete dair birçok meseleyi somutlaştırmaya da vesile oluyor. Eskiden, amel defteri nasıl olacak diye kafamızda canlandırırdık. Ayette, küçük-büyük her şeyi kaydetmiş diye bahsettiği defteri kısmen görmüş oldum. Önemli-önemsiz her şey kayıtlıydı. Yanımızda dost mu taşıyoruz, düşman mı bilinmez. Meğer insan cennetini de cehennemini de cebinde taşıyormuş.
Google’da silinse de silinmeyecek bir yer olduğunu unutmamak gerekiyor. Silme yolları bulmak için harcadığımız enerjiyi temiz bir defter bırakmak için harcasak, sanki daha az yoruluruz. Ama görünmez olmanın tadına vardık bir kere. Kendimizi düzeltmektense, sahte hesaplarla, gizli uygulamalarla, gizli klasörlerle, şifrelerle her türlü orada olmaya devam edeceğiz. Ta ki ciddi bir zarar dokunup, pişman olup öğüt alana kadar.
Sözlerimin yanlış anlaşılmasını istemem. Teknolojik keşiflerin, bütün kötülüklerin anası olduğunu söylemiyorum. Genelde, insanı çok bozdu diye internetin sağladığı ortamları günahkâr ilan edip, suçu ona yıkarak rahatlıyoruz. Gerçeğin böyle olmadığını hepimiz iyi biliyoruz. Bir habere denk gelmiştim. Antalya’da yaşayan bir adam, arabası kendisini yoldan çıkarıyor diye evinin duvarına asarak cezalandırmıştı. Videoyu izlemenizi öneririm.[1]
İzlerken, “Bu nasıl bir kafa yapısı!” diye düşünüp gülsek de aslında çok da farklı değiliz. Onun suçlu ilan ettiği araç, daha büyük olduğundan cezası absürt görünüyor. Bizler de bizi yoldan çıkardığını düşündüğümüzden ara ara akıllı telefon kullanmayarak yahut uygulamaları silerek onu özne haline getirebiliyoruz. Kabullenmemiz gerekiyor ki burası irademizi kaybettiğimiz, ilkelerimize, değerlerimize kayıtsız kaldığımız bir yer.
Muhatabı olduğumuz bu yeni dünyada yaptığımız eylemleri, hal ve tavırları dikkate aldığımızda aslında kendimizi çok da tanımadığımızı görüyoruz. Kendimizin ve toplumun taşıdığı potansiyellerin farkında değiliz. Yaptığımız eylemlerin neye karşılık geldiğini bilmiyoruz. İnsanın bu kendinden habersiz haline, Kuran’da gaflet deniyor. Bu çağı isimlendir deseler, Arap dil kurallarını ihlal edecek olsam da hiç düşünmeden “Gafiliye Çağı” “Gafiliye Dönemi" derdim. Yani kendinden, yaptıklarından habersizler çağı. Allah tıpkı cehalette olduğu gibi gafleti de mazeret olarak kabul etmiyor. Bir şekilde gaflet örtülerini kaldırmamız, kendimizle yüzleşmemiz gerekiyor.
Şimdi “En büyük günah nedir?” sorusuna geri dönüp bir cevap vermem gerekiyor. Aslında günahlar aynıdır, değişmez. Öldürmek, zina etmek, çalmak, yalan söylemek vd… Günahın kendindense sürükleyen yerleri belirlemek daha doğru olur. Her çağın kendine özel yolları ve günahları olacaktır. İçinde yaşadığımız çağı “Görünmez Adamların Çağı” olarak tanımlıyorsam, görünmezlik çağının en büyük günahı da kendi cinsinden olmak zorunda. Gizlilik içinde yaptığımız her eylemi, birilerinden gizlemek için yapıyorsak, o zaman en büyük günah da “Kandırmak” olur.
Sanal dünya “Kandırmak ve kandırılmak” için ciddi bir alan yarattı. Çocuklar, gençler şahsında oralarda nelere maruz kalıyorlar, bilmiyoruz. Hem kandırılıyorlar, hem de kandırıyorlar. Oyun ve Tiktok benzeri platformlarda nasıl insanlarla muhatap oluyorlar, kendileri de bilmiyor. Anne-babaları sorduğunda ders çalıştıklarını söyleyerek kandırabiliyorlar. Oysa onların karşılarında da kendilerine zarar verebilecek görünmez adamlar var. Ve bir çok istismar süreci böyle başlıyor.
“Kandırma” eylemini sanal dünyaya atfetsem de sanki bütün günahların özünde de bu var. Zina eden de çalan çırpan da müşterisine kötü mal satan da ihaleye fesat karıştıran da gıdaya başka şey katan da gıybet eden de ses kaydı alan da hep kandırıyor.
Peygamber, günahı, kişinin “Başkasının duymasından rahatsız olacağı şey” olarak tanımlar. Bugün sanal dünyayla düşündüğümüzde, yanına “Başkasının yakalamasından rahatsız olacağımız şey” de ekleyebiliriz.
İster genç ister erişkin olsun, ne yazık ki her zaman yakalananlar daha günahkar oluyor. Yakalanmayanlar, henüz yakalanmadıklarından erdemli kalıyor. Ama Allah, kimin ne olduğunu hepimizden daha iyi biliyor. Biz büyükler, büyük günahlarımız varsa, yakalanmadığımız için sevinmeli miyiz yoksa üzülmeli mi? Bunun muhasebesini herkes kendi özelinde yapmalı. Henüz yakalanmayanlara Allah kendilerini düzeltmeleri için fırsat vermiş olabilir. Bunu iyi değerlendirmek, hayra çevirmek gerekir. Hiç yakalanmayanlar ve bununla övünenlere gelecek olursak, Kuran’daki “Bu başarıları ile sevinmesinler, eğer ısrar ederlerse, onları eninde sonunda acı bir azap beklemektedir.” benzeri ayet sonlarına muhatap olabilirler. O yüzden bu çağın insanı, öncelikle sanal âlemdeki kendini hesaba çekmeli, muhasebesini burada yapmalı.
Çocuklara gelince, onlar çok masum. Biz büyükler kadar uzman değiller, o yüzden daha kolay yakalanıyorlar. Ailelerine yakalandıkları için üzülüyor ve korkuyorlar. Bu hoşlarına gitmese de Allah’ın onları çok sevdiğine ve bu şekilde koruduğuna inanıyorum. Sanki, şefkat ve merhameti gereği yakalanmalarına izin veriyor.
Birçok tabu yüzünden gizlilik içinde yaşamak zorunda olanlardan, “Ya kandırmak zorunda bırakanlar, dayatanlar onların hiç mi suçu yok?” şeklinde bir itiraz gelebilir. Kesinlikle bunları göz ardı etmiyorum. Bu ayrıca konuşulması gereken bir mesele. Ben alanı fazlasıyla daraltarak somut, herkesçe çirkin kabul edilen ortak günahlar üzerinden sözlerimi söylüyorum.
Bir başka itiraz da; “Kandırmayalım da ortada mı yaşayalım?” olabilir. Tabi ki hayır. Bunu yapanlara da facir denir. Alenen yaşamak da başka bir günahtır. Allah, günahın açığa çıkarılmasını da istemez. İstenen, kimseyi kandırmadığımız bir hayatı yaşamak. Çünkü kimse kandırılmayı hak etmiyor. Ben kendimi en çok birilerini kandırdığımda kötü ve huzursuz hissediyorum. Kandırdığımı zannederken de aslında kendimden başkasını kandırmadığımı da biliyorum.
Velhasıl, arkayı, yani kimsenin görmediği yerleri temizlemek zorundayız. Artık Allah’tan korkmuyorsak, yani bu bizi durdurmuyorsa bari her şeyi gören, her şeyi bilen ve bir gün ortaya serecek olan Google’dan korkup duralım. Yoksa bu görünmez dünya bize çok şey sunacak ve ömrün sonunda kendimizi hiç olmadık biri, hiç olmadık eylemlerin muhatabı olarak bulacağız.
2 Ocak 2026 Cuma (Düzeltilmiş ses kaydı dökümü)